Hoe herken je een narcist?

Narcisme is niet altijd makkelijk te herkennen. Mensen met narcisme komen vaak charmant, zelfverzekerd en aantrekkelijk over en zijn daarom leuke mensen om mee om te gaan. Ze zijn gevat en vaak graag geziene gasten. Dat achter dat gedrag een schadelijk gedragspatroon schuil gaat merk je meestal pas later. Toch zijn er wel een aantal signalen die je al in een vroeg stadium van de kennismaking kunt zien.

Mij verging het met Joost zoals je vaak ziet. Hij maakte me nog ouderwets het hof, nam me veel mee uit en toonde belangstelling voor mij. Het was bijna hemels. Toch waren er in het begin ook al signalen maar die zag ik pas later. Nou ja, ik zág ze in het begin ook wel, maar gaf ze niet de plek die ze hadden moeten krijgen. Achteraf ook niet zo gek omdat er altijd wel iets is dat minder leuk is aan je nieuwe relatie. Het ging vaak om vrij kleine dingen die het verbreken van de relatie niet waard leken. En last but not least: ik werd zó verliefd op Joost dat ik veel door de vingers zag.

Signalen van narcisme

Narcisme is een persoonlijkheidskenmerk dat wordt gekenmerkt door een overdreven gevoel van eigenwaarde, een gebrek aan empathie en een sterke behoefte aan bewondering. Bij extreme vormen kan het gaan om een narcistische persoonlijkheidsstoornis (NPS), maar het lastige is dat iedereen wel trekjes van narcisme vertoont. Dat is heel gezond en heeft te maken met een goed gevoel van eigenwaarde, voor jezelf opkomen en je leuk kunnen bewegen in gezelschap. Dat maakt het dus moeilijk om een ‘normaal, gezond persoon met voldoende eigenwaarde’ te onderscheiden van iemand met narcisme.

Hieronder 8 signalen waarop je kunt letten (en hoe meer iemand van die trekjes vertoont, hoe groter de kans dat het om een narcist gaat; de échte narcisten hebben ze allemaal):

1. Overdreven gevoel van eigenwaarde

Narcisten zien zichzelf vaak als beter, slimmer of belangrijker dan anderen. Ze benadrukken graag hun successen en hebben de neiging om hun eigen prestaties op te blazen.

Joost had hier heel veel last van. Hij wist áltijd alles beter. Ook beter dan artsen, geologen, de tandarts, de leden van de Tweede Kamer, sportjournalisten, astronauten, schrijvers etc. Hij blies zijn (zakelijke) succes op en keerde zichzelf, als directeur, dan extra bonussen uit. Oók als het eigenlijk een succes van een collega was. Zonder Joost had die collega immers niet kunnen shinen? Dus dan was het goed bezien toch zijn prestatie, en dus een extra bonus waard.

2. Behoefte aan bewondering

Een narcist heeft constant bevestiging nodig. Ze willen bewonderd worden door hun omgeving en voelen zich snel gekrenkt als deze aandacht uitblijft. Complimenten en lof zijn voor hen essentieel om hun zelfbeeld op peil te houden.

Bewondering was voor Joost net zo belangrijk als voedsel, of nog belangrijker. Daarom blies hij successen op of ging aan de haal met successen van anderen. Hij moest in het middelpunt staan, goedschiks of kwaadschiks. Beter in de schijnwerpers door ruzie, dan op de achtergrond staan. Joost was ook altijd bezig met het maken van teksten, vaak lange e-mails waarin hij informatie van internet groepeerde. Bijvoorbeeld over een bepaald land, een politiek probleem, natuurverschijnselen etc. Hij wilde de indruk wekken zeer belezen en ontwikkeld te zijn.
Joost hield nauwgezet bij wie er op zijn epistel reageerde, en hoe snel. Langzame reageerders, of mensen die niet reageerden werden ontvriend.

3. Gebrek aan empathie

Narcisten hebben moeite om zich in te leven in de gevoelens en behoeften van anderen. Ze tonen weinig begrip of medeleven, vooral als iets niet direct in hun eigen belang is.

Weggaan als ik ziek was, was een goed voorbeeld van gebrek aan empathie bij Joost. Na mijn galblaasoperatie liet hij me alleen met drie kleine kinderen, zonder enige hulp. In Verstrikt lees je een paar verhalen over Joost en zijn gebrek aan empathie en hoe ver dit kan gaan: onder andere De geboorte van Leon, Ziek en moe en Operatie.
Wat ook opviel bij Joost was zijn ‘vergeetachtigheid’. Soms kreeg ik het idee dat hij met belangstelling had geluisterd en ook empathie had getoond. Een tijd later bleek dan dat hij alles was vergeten dat ik had verteld, soms de meest belangrijke dingen zoals de ziekte waaraan mijn vader was overleden.

4. Manipulatief gedrag

Een narcist gebruikt manipulatie om controle te houden over anderen. Dit kan subtiel zijn, zoals schuldgevoelens opwekken of informatie achterhouden, maar ook direct en confronterend.

Manipuleren deed Joost heel graag en goed, op een verborgen manier. Schuldgevoel opwekken, je onzeker maken door rare dingen over je te zeggen, en het constant veranderen van mijn persoonlijke omgeving zijn daarvan voorbeelden. Lees ook het verhaal Landjepik in Verstrikt.

5. Zichzelf centraal stellen

In gesprekken gaat het vaak over de narcist zelf. Ze hebben moeite om oprechte interesse te tonen in anderen en draaien het gesprek vaak terug naar hun eigen ervaringen of prestaties.

Ik heb honderden telefoongesprekken gevoerd met Joost die volgens een vast patroon verliepen:
Joost belt, klinkt gehaast en zegt ‘even snel Carla’ waarna hij begint te vertellen, op luide toon overigens. Hij praat tegen me aan, tien minuten of een uur, zegt dan, geïrriteerd, dat het gesprek al te lang heeft geduurd, hij denkt dat ik niks heb te melden en dat hij moet ophangen.
Het kwam ook regelmatig voor dat ik Joost belde met een belangrijke mededeling maar daar niet aan toe kwam omdat hij meteen losbarstte en daarna weer ophing. Dat vond ik altijd een heel bijzondere ervaring.

6. Gevoeligheid voor kritiek

Hoewel ze zelf graag kritiek geven, kunnen narcisten slecht omgaan met negatieve feedback. Ze reageren hier vaak defensief of boos op, omdat dit hun zorgvuldig opgebouwde zelfbeeld bedreigt.

Joost kon zo slecht tegen kritiek dat hij deze gewoon skipte. Hij luisterde wel, zonder enige emotie te tonen of hij stemde in met de kritiek. Zijn reactie kwam dan later in de vorm van wraak, een scheldpartij of verwijten.

7. Onstabiele relaties

Relaties met narcisten zijn vaak intens, maar kortstondig. In het begin kan een narcist charmant en attent lijken, maar na verloop van tijd komen de controle, manipulatie en het gebrek aan empathie naar voren.

Typisch Joost. Hij legde ontzettend snel en goed contacten. Die waren nooit blijvend. Een nieuw contact kon een uur, een dag, een week, een jaar duren maar werd altijd beëindigd door de ander. Ik heb in de 25 jaar met Joost geen enkele relatie zien overleven.
Lees over dit onderwerp mijn speciale pagina over relaties.

8. Jaloezie en afgunst

Narcisten zijn vaak jaloers op de successen of kwaliteiten van anderen, maar kunnen dit ook omdraaien en anderen beschuldigen van jaloezie op hen.

Joost had niet zoveel last van jaloezie op anderen omdat hij anderen altijd minder vond dan zichzelf. Niet de moeite waard dus. Alleen echt hooggeplaatsten zoals een notaris of de Koning waren zijn jaloezie waard. Hij was wel jaloers op de aandacht die andere mensen kregen, die probeerde hij dan ook zo snel mogelijk naar zichzelf toe te trekken.

Verborgen narcisme

Niet alle narcisten zijn extravert of opzichtig. Sommige narcisten, ook wel verborgen narcisten genoemd, gedragen zich bescheiden en introvert, maar vertonen wel dezelfde manipulatieve en controlerende eigenschappen. Ze kunnen zichzelf bijvoorbeeld presenteren als slachtoffer om aandacht of medelijden te krijgen.

Wat te doen als je een narcist herkent

Heb je ontdekt dat je te maken hebt met een narcist, dan kan je nadenken over de vraag wat je daarmee doet. Het maakt natuurlijk nogal wat uit of de relatie dichtbij is veraf is. Van je ouder of kind kan je zomaar niet weg, van een collega of baas is dat gemakkelijker. Je kunt een andere baan zoeken. Anderzijds is omgaan met een narcist op het werk misschien gemakkelijker dan in privé. Is je partner een narcist dan is het zaak je af te vragen of de relatie je voldoende biedt of dat je beter kunt vertrekken. Dat klinkt natuurlijk eenvoudiger dan het is.

Hulp zoeken klinkt verstandig en misschien zelfs eenvoudig, maar dat is het niet. Mensen in je omgeving zien de narcist waarschijnlijk niet zoals hij/zij echt is. Professionals hebben niet altijd voldoende kennis van zaken en gaan uit van ‘twee kijven, twee schuld’. Er zijn wel professionals die gespecialiseerd zijn in narcisme-problematiek.