Het Stockholmsyndroom is een psychologisch fenomeen dat niet alleen voorkomt bij ontvoering of misbruik, maar ook in langdurige relaties met narcisten en andere schadelijke partners. Het kan lastig zijn om te begrijpen waarom slachtoffers zich emotioneel verbinden met hun dader, zelfs als deze hen pijn doet. In dit artikel bespreken we hoe het Stockholmsyndroom ontstaat in relaties, welke factoren een rol spelen en welke signalen je kunt herkennen.

Wat is het Stockholmsyndroom?

Het Stockholmsyndroom beschrijft de neiging van slachtoffers om loyaal te worden aan hun belager, ondanks dat deze schadelijk gedrag vertoont. Dit verschijnsel kan zich ontwikkelen in situaties van langdurige mishandeling, emotionele manipulatie of fysieke uitbuiting. Het slachtoffer kan zich gaan identificeren met de dader, zich schuldig voelen voor de dader, en zelfs hopen op een positieve verandering in de relatie. Dit wordt vaak geassocieerd met een sterke afhankelijkheid van de dader en een angst voor verlies of eenzaamheid.

Hoe ontstaat het Stockholmsyndroom in relaties?

Het Stockholm-syndroom in relaties ontwikkelt zich vaak uit een combinatie van factoren, waaronder trauma, afhankelijkheid, en emotionele manipulatie. Hier zijn enkele belangrijke mechanismen en omstandigheden die een rol spelen:

1. Trauma en angst

Wanneer iemand wordt blootgesteld aan langdurige misbruik of emotionele manipulatie, zoals in relaties met narcisten, ervaren ze vaak intens trauma en angst. Dit kan variëren van fysieke mishandeling en vernedering tot subtiele vormen van manipulatie zoals gaslighting (het in twijfel trekken van iemands realiteit). Dit creëert een onzekere en stressvolle omgeving die het slachtoffer in een overlevingsmodus plaatst. In deze situatie kan het slachtoffer proberen zichzelf te beschermen door zich te conformeren aan de wensen van de dader, uit angst voor verdere misbruik. Deze afhankelijkheid en behoefte aan veiligheid kunnen leiden tot een sterke emotionele band met de narcistische partner.

2. Emotionele manipulatie en gaslighting

Emotionele manipulatie is een veelvoorkomende techniek die narcisten gebruiken om controle uit te oefenen over hun slachtoffers. Gaslighting is een krachtige vorm van emotionele manipulatie waarbij de dader systematisch de werkelijkheid van het slachtoffer manipuleert en deze twijfelt aan zijn eigen waarnemingen, gedachten en gevoelens. Dit creëert verwarring en onzekerheid bij het slachtoffer, wat hen vatbaar maakt voor de gunsten van de dader. De sporadische positieve bekrachtiging, zoals complimenten, cadeaus of momenten van zorgzaamheid, versterkt de afhankelijkheid van de narcist, wat kan bijdragen aan het ontstaan van het Stockholm-syndroom.

3. Afhankelijkheid en zelfbehoud

Narcisten en andere schadelijke partners kunnen hun slachtoffers emotioneel afhankelijk maken. Ze gebruiken tactieken zoals positieve bekrachtiging om de illusie van een ‘goede relatie’ te creëren, zelfs als de dominante dynamiek schadelijk is. Het slachtoffer kan hopen op verbetering in de relatie of op een ‘normale’ vorm van liefde en zorg, wat hen ertoe kan brengen loyaliteit te tonen, zelfs wanneer ze weten dat dit schadelijk voor hen is. Dit verlangen naar normaliteit en een beter leven kan ertoe leiden dat ze de dader blijven plezieren en hun goedkeuring zoeken, in de hoop dat de relatie ooit gezond kan worden.

4. Verwarring en cognitieve dissonantie

De combinatie van trauma, manipulatie en het streven naar stabiliteit kan cognitieve dissonantie veroorzaken bij het slachtoffer. Ze kunnen tegenstrijdige gevoelens ervaren, zoals liefde voor de dader en angst voor verdere schade, wat leidt tot verwarring en een identiteitscrisis. Deze verwarring kan ertoe leiden dat het slachtoffer loyaliteit vertoont aan de narcist, uit angst om los te komen van de relatie. Ze kunnen proberen de situatie te rationaliseren door de schadelijke dader te rechtvaardigen, zelfs als deze hen emotioneel of fysiek pijn doet.

5. Angst voor afwijzing en verlies

Een ander belangrijk aspect van het Stockholmsyndroom in relaties is de angst voor afwijzing en verlies. Veel slachtoffers van narcistisch misbruik vrezen dat het beëindigen van de relatie hen verder zal isoleren en hun gevoel van eigenwaarde verder zal ondermijnen. Dit kan hen weerhouden van het nemen van stappen om de relatie te beëindigen, zelfs wanneer ze zich bewust zijn van de negatieve impact op hun leven. De angst voor eenzaamheid, schaamte en het verlies van de levensstijl die met de relatie verbonden is, kan het slachtoffer blijven vasthouden aan de narcist.

Herkennen van het Stockholmsyndroom in relaties

Het herkennen van het Stockholmsyndroom in relaties met narcisten kan moeilijk zijn, vooral voor het slachtoffer zelf. Hier zijn enkele signalen die kunnen wijzen op het bestaan van dit syndroom:

• Loyaliteit aan de dader, zelfs wanneer deze schadelijk gedrag vertoont
• Identificatie met de narcist en begrip voor diens gewelddadige of manipulatieve gedrag
• Verwarring en twijfel aan eigen waarnemingen en realiteit
• Angst voor verlies of eenzaamheid, wat het nemen van beslissingen beïnvloedt
• Proberen de dader te plezieren om onvoorspelbaar gedrag te vermijden

Conclusie

Het Stockholmsyndroom in relaties met narcisten ontstaat vaak uit een combinatie van trauma, emotionele manipulatie en afhankelijkheid. Het is een complexe dynamiek die het slachtoffer in een vicieuze cirkel van loyaliteit en verwarring kan houden. Het is belangrijk dat slachtoffers van narcistisch misbruik zich bewust worden van deze mechanismen en steun zoeken bij professionele hulpverleners om stappen te zetten naar herstel en een gezondere toekomst. Door inzicht in deze dynamiek kunnen slachtoffers beginnen met het verbreken van schadelijke patronen en het opnieuw opbouwen van hun leven.